Baie ma’s raak verstrengel in die daaglikse dolle gejaag van pendel na en van die werk en hul bes doen om vir hul gesin te sorg. Frustrasie en moegheid aan die einde van ’n lang dag of bedrywige naweke kan maklik maak dat jy die vroeë waarskuwingstekens miskyk dat iets met jou tiener skort.

Eerlike en oop besprekings met jou tiener, veral oor MIV/vigs, kan tot lewensreddende gesprekke lei en hartverskeurende gevolge voorkom.

Dudu*(17) se MIV-positiewe kêrel het haar swanger gemaak. Voor sy hom ontmoet het, was sy ’n maagd en het nie geweet wat haar kêrel se status is nie. Toe Dudu se maandstonde wegbly, het sy vermoed sy is swanger. Maar sy was selfs meer geskok toe die klinieksuster haar inlig sy het MIV.

Dudu was te bang om met haar ouers te praat. Sy was bekommerd oor wat hulle sou sê wanneer sy vir hulle sê sy is swanger én MIV-positief. Hoe sou sy behandeling kry en wie sou na haar omsien as sy siek word? Dudu het gedink sy het niemand na wie sy haar kan wend nie en het toe ’n aborsie ondergaan. Selfs vandag nog ontken sy haar MIV-status.

Susan* (21) en haar ma het nooit oor MIV gepraat toe sy ’n tiener was nie. Toe trek sy by haar kêrel in en haar ma begin agterkom Susan kla altyd van hoofpyn wanneer sy by haar kuier. Sy het ook gehoes en haar voete was so seer dat sy skaars kon loop. Elke keer dat haar ma haar gevra het wat skort, het Susan altyd gesê sy makeer niks nie. Eendag het Susan se ma aangedring dat sy en Susan kliniek toe gaan vir ’n MIV-toets. Die uitslag van die toets was positief. Susan se CD4-telling (witbloedsel-telling) was maar 95 en sy het ook tering (TB) gehad. Sy is kort daarna in die hospitaal opgeneem en vir TB behandel, en het ook antiretrovirale middels (ARV’s) begin drink. Susan se ma het ’n duur les geleer. “Ek moedig alle ouers aan om eerlik met hul kinders te wees. Dit was nie vir Susan nodig om haar te bekommer dat ek haar sou verwerp net omdat sy MIV het nie. Sy weet nou ons ondersteun haar.”

Swak besluite en uitgestelde behandeling is dikwels die gevolg van kommunikasie-skeidsmure tussen tieners en hul ouers. En dit gebeur weens kultuur- of sosiale tradisies wat gesprekke oor seks taboe maak.

“Misvattings oor MIV die afgelope 30 jaar het die probleem vererger, want dit het tot ontkenning, onkunde en vrees gelei,” sê dr. Edward Ngwenya, wat by die Kalafong-hospitaal in Pretoria-Wes werk.

Hy sê die grootste probleem by die behandeling van MIV/vigs in Suid-Afrika is dat mense te laat behandeling probeer kry. “Ons strewe is om elke volwassene (en tiener, indien nodig) wat seksueel aktief is, te laat toets sodat ons hulle ’n langer en gesonder lewe kan help lei,” sê hy.

Edward sê ons maatskaplike dinamika is aan die verander. “Wanneer daar armoede is, kan ’n jong meisie haar tot prostitusie wend om die gesin te help voed. Sy raak ook dalk verslaaf aan materiële besittings van haar ouer vroetelpappie,” sê hy.

“Verkragting is ook ’n groot probleem. In die hospitaal sien ek meisies van selfs net 11 jaar oud wat swanger en MIV-positief is. Dit kan uitkring na ’n leeftyd van ongelukkigheid en armoede, vir hulle en hul gesin,” sê hy.

Party ouers voel dalk nie toegerus om oor MIV te praat nie, want hulle verstaan self nie die virus nie. Baie ouers worstel met hul eie  probleme met MIV en is onsensitief vir hul tiener se behoeftes. Ander ouers voel weer ongemaklik daaroor om oor seksuele sake te praat omdat húl ouers nooit daaroor gepraat het nie.

Hier is raad van die kenners oor hoe ’n mens met jou tiener oor MIV/vigs gesels.

Begin die gesprek so:

  • Gebruik TV-programme of liedjies wat jou tieners dalk ken as ’n aanknopingspunt.

  • Gesels saans oor ete oor alles wat gedurende die dag gebeur het.

  • Tieners kan gemakliker voel wanneer dit hulle is wat die vrae vra.

  • Praatjies oor wat by die werk gebeur het, kan tieners laat besef hul ouers is ook menslik.

  • Ouers moet op die hoogte bly van inligting sodat hulle vir hul tieners feite kan gee, nie mites nie, wanneer hulle hul vrae beantwoord.

  • Ruim tyd in vir jou tiener, saans of naweke. Pa’s en ma’s moet tyd afstaan om ’n band met hul seuns en dogters te vorm.

  • Moenie jou tiener teregwys wanneer hulle iets skokkends vra nie. Dit kan hulle verleë en selfbewus maak.

  • Tieners is skaam; moenie oor hul vrae lag nie.

  • Moedig jou tiener aan om sy vriende huis toe te bring. So sal jy weet wie hulle is.

  • Bring die beste in jou tiener na vore deur haar te komplimenteer. Dit sal haar die vertroue gee om vrae te vra.

  •  Die slegste seksuele leerskool vir ’n tiener, is pornografie of die TV.

  •  Dogters wil hul pa se goedkeuring hê; dit wys hulle gee om.

Wat jy vir jou tiener moet sê:

  • Spel die gevare uit van seksueel aktief wees: Tieners kan verslaaf raak aan seks; seks met veelvoudige maats kan tot seksueel oordraagbare siektes (SOS’e) lei, onder meer MIV; onbeskermde seks kan lei tot swangerskap.

  • Al mag meisies van 12 af wettig ’n aborsie kry sonder hul ouers se toestemming, kan dit tot lewenslange skuldgevoelens, berou, wrewel en woede lei.

  • Seks buite die huwelik of ’n toegewyde verhouding eis ’n hoë tol.

  • Seksueel aktiewe tieners moet gereeld ondersoek word. Meisies moet Pap-smere ondergaan en hul bloeddruk laat nagaan as hulle voorbehoedmiddels gebruik.

Wat tieners moet weet:

  • MIV kom baie algemeen in Suid-Afrika voor, veral by die jeug.

  • Wanneer jy eers seksueel aktief geraak het, is dit moeilik om op te hou.

  • “Vroetelpappie” is ’n mooi woord vir ouer mans wat jonger vroue seksueel misbruik en vergoed met luukse items wat hulle nie self kan bekostig nie.

  • Swanger, MIV-positiewe vroue loop die gevaar om die virus aan hul baba oor te dra. Swanger skoolmeisies maak selde skool klaar en verwesenlik selde hul drome.

  • Jong meisies loop ’n groter gevaar om MIV op te doen bloot weens die ontwerp van hul voortplantingstelsel.

Hier’s hulp

LoveLife

  • 011-523-1000; ‘please call me’
  • nommer 0833-231-023; tolvry
  • jeuglyn 0800-121-900; tolvry
  • ouerlyn 0800-121-100;
  • www.lovelife.org.za

Girls and Boys Town SA

Life Choices

  • 021-696-4157; www.salesians.
  • org.za/lifechoices.html

Bosco House

  • 011-949-2360;
  • www.boscocentre.co.za

* Nie hul regte name nie.

- Burgie Ireland